Малти Ишек (чӑв. Алгазино) — Чӑваш Республикин Вӑрнар районӗнчи ял. Малти Ишек ял тӑрӑхӗн административлӑ центрӗ.

Географи

Ял Чӑваш Республикин тӗп пайӗнче, республикӑн тӗп хулинчен, Шупашкартан, кӑнтӑралла 75 километрта, район центрӗнчен, Вӑрнар поселокӗнчен, 25 километрта вырнаҫнӑ. Чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗ 25 километрта ларать. Малти Ишек Кӗҫӗн Ҫавал тата Мӑн Ҫавал юханшывӗсен шыв уйӑракан тӑрӑхӗнче вырнаҫнӑ. Кунти вырӑн рельефӗ сӑртлӑ-туллӑ. Климачӗ вӑтам континентлӑ, хӗл сивӗ те юрлӑ, ҫулла ӑшӑ. Тӑприсем — ҫеремлӗ-кӗллӗ тата сӑрӑ вӑрман тӑприсем, тӗпрен илсен тӑм хутӑш ҫӗрсем. Ял таврашӗнче торфпа тӑм вырӑнӗсем пур.

Истори

Ял ҫинчен калакан пӗрремӗш историллӗ даннӑйсем XVIII ӗмӗр пуҫламӑшӗпе ҫыхӑннӑ. XVIII ӗмӗрӗн пӗрремӗш чӗрӗкӗнчи архив докуменчӗсенче ӑна Ялгазина тесе асӑннӑ. Халап тӑрӑх, ялӑн вырӑсла ячӗ кунта пӗрремӗш килсе тӗпленнӗ Агась (улшӑннӑ формӑра — Алгаз) ятӗнчен пулса кайнӑ. Малтанхи чӑвашла ячӗ — Юманката Ишек, кайран Малти Ишек ят ҫирӗпленнӗ. Яла пуҫарса яракансем тесе Ишек ялӗнчен (халӗ Шупашкар районӗ) куҫса килсе юманлӑхра тӗпленнӗ ҫынсене шутлаҫҫӗ.

XVIII ӗмерте ял ҫыннисем ясак тӳлекен хресченсен категорийӗнче тӑнӑ, 1724 ҫултанпа — патшалӑх хресченӗсем. Халӑх тӗпрен илсен ҫӗр ӗҫӗпе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетессипе, пыл хурчӗ тытассипе тата аяка кайса ӗҫлессипе аппаланнӑ.

Административлӑ пӑхӑну тӗлӗшӗнчен ял ҫаксен йышне кӗнӗ:

• XVIII ӗмерте (1781 ҫулччен) — Шупашкар уесӗнчи Ишек вулӑсне;
• 1782 ҫултан пуҫласа 1927 ҫулччен — Етӗрне уесӗнчи Мӑн Урпаш тата Нурӑс вулӑсӗсене;
• 1927 ҫултан пуҫласа 1939 ҫулччен — Вӑрнар районне;
• 1939 ҫултан пуҫласа 1956 ҫулччен — Калинино районне;
• 1956 ҫултанпа — каллех Вӑрнар район йышне.

XIX ӗмӗр вӗҫӗнче ялта кӗрпе арманӗсем ӗҫленӗ. 1874 ҫулта Сӑваплӑ Гурий тӑванлӑхӗн шкулне уҫнӑ, вӑл 1874 ҫулхи чӳкӗн 15-мӗшӗнчен пуҫласа 1875 ҫулхи пушӑн 1-мӗшӗччен ӗҫленӗ. 1889 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнчен пӗр класлӑ чиркӳ прихучӗн шкулӗ ӗҫлеме пуҫланӑ.

1930 ҫулта Малти Ишекре Токсин ячӗллӗ колхоз йӗркеленӗ. 1882 ҫулта ял Иккасси обществине кӗнӗ. 1927 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнче Малти Ишек ял канашне йӗркеленӗ, ӑна 1928 ҫулхи юпан 1-мӗшӗнчен пуҫласа 1954 ҫулхи ҫӗртмен 14-мӗшӗччен Айкӑш ял канашӗпе пӗрлештернӗ, кайран каллех ҫӗнӗрен йӗркеленӗ. 1992 ҫултанпа Малти Ишек пӗрешкел ятлӑ ял администрацийӗн центрӗ пулса тӑнӑ.

Халӑх йышӗ

Ҫулсем тӑршшӗпе ялти халӑх йышӗ улшӑнса пыни:

• 1718 ҫул — 22 кил, 74 арҫын;
• 1795 ҫул — 48 кил, 122 арҫын, 89 хӗрарӑм;
• 1858 ҫул — 196 арҫын, 230 хӗрарӑм;
• 1897 ҫул — 307 арҫын, 290 хӗрарӑм;
• 1907 ҫул — 112 кил, 634 ҫын (323 арҫын, 311 хӗрарӑм);
• 1926 ҫул — 205 кил, 398 арҫын, 446 хӗрарӑм;
• 1939 ҫул — 386 арҫын, 474 хӗрарӑм;
• 1979 ҫул — 276 арҫын, 331 хӗрарӑм;
• 2002 ҫул — 177 кил, 445 ҫын (201 арҫын, 244 хӗрарӑм);
• 2010 ҫул — 135 уйрӑм кил хуҫалӑхӗ, 423 ҫын (207 арҫын, 216 хӗрарӑм).

Ял ҫыннисем — чӑвашсем. 2004 ҫул пуҫламӑшӗ тӗлне ялта 177 кил шутланнӑ (вӗсенчен 21-шӗ пушӑ тӑнӑ), 458 ҫын пурӑннӑ.

Инфраструктура

Ялта ҫаксем ӗҫлеҫҫӗ:

• пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкул;
• ача пахчи;
• фельдшерпа акушер пункчӗ (ФАП);
• культура ҫурчӗ;
• вулавӑш;
• спорт залӗ тата спорт лапамӗ;
• ҫыхӑну уйрӑмӗ;
• икӗ лавкка.

Яла газ кӗртнӗ. 2004 ҫул тӗлне 137 килте (88 %) газ пулнӑ. Асфальт сарнӑ ҫулсен тӑршшӗ 1 километртан тӑрать. Почта ҫыхӑнӑвне 429219 индекслӑ уйрӑм тивӗҫтерет.

Экономика

Экономикӑн никӗсӗнче ял хуҫалӑхӗн производстви тӑрать. 2010 ҫулта ял территорийӗнче «Родник» агрофирма» тулли мар яваплӑ общество ӗҫленӗ. Ҫынсем харпӑр хуҫалӑх тытаҫҫӗ, ял хуҫалӑх культурисем ӳстереҫҫӗ тата выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетеҫҫӗ.

Паллӑ ҫынсем

Малти Ишек ялӗпе темиҫе паллӑ ҫыннӑн пурнӑҫӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ ҫыхӑннӑ:

• Александров Алексей Александрович (1931 ҫ.ҫ.), космос аппарачӗсене тӗпчекен.
• Валерианов Семён Валерианович (1925 ҫ.ҫ.), производство организаторӗ.
• Капитонов Сергей Порфирьевич (1884—1977), производство организаторӗ.
• Константинов Виктор Константинович (1935—2009), хирург, медицина ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор.
• Никифоров Леонид Никифорович (1902–1969), производство организаторӗ.
• Праски Витти (1936–2026), монументалист-художник, живописец, график, Художниксен пӗрлӗхӗн членӗ.
• Сидоров Геннадий Аркадьевич (1958 ҫ.ҫ.), ирӗклӗ кӗрешӳпе Вӑрнар районӗнчи пӗрремӗш СССР спорт мастерӗ.